تاریخ انتشار:  ۱۴۰۲/۰۲/۲۶  -   تعداد بازدید:  467

---

 

تهوع و استفراغ از علائم شایعی هستند که ممکن است به دلایل مختلفی مانند عفونت‌های گوارشی، مسمومیت غذایی، میگرن، بارداری یا مصرف برخی داروها ایجاد شوند. این علائم معمولاً موقتی هستند، اما در برخی موارد می‌توانند نشانه یک بیماری جدی‌تر باشند.

شناخت علت تهوع و استفراغ، رعایت نکات مراقبتی و توجه به علائم هشدار به پیشگیری از عوارضی مانند کم‌آبی بدن کمک می‌کند. در این مقاله با مهم‌ترین علت‌ها، روش‌های درمان و زمان مناسب مراجعه به پزشک آشنا می‌شوید.

تهوع و استفراغ چه تفاوتی دارند؟

تهوع احساس ناخوشایندی در معده است که فرد در آن احساس می‌کند ممکن است استفراغ کند. استفراغ به خروج محتویات معده از طریق دهان گفته می‌شود.

تهوع همیشه به استفراغ منجر نمی‌شود و هر دو علامت ممکن است همراه با درد شکم، اسهال، تب، سردرد یا سرگیجه بروز کنند.

علت‌های شایع تهوع و استفراغ

۱. عفونت معده و روده

عفونت‌های دستگاه گوارش از علت‌های شایع تهوع و استفراغ هستند. این عفونت‌ها ممکن است بر اثر ویروس‌ها، باکتری‌ها یا مصرف آب و غذای آلوده ایجاد شوند.

علائم همراه می‌توانند شامل اسهال، دل‌پیچه، تب و کاهش اشتها باشند. مهم‌ترین نگرانی در این شرایط، از دست دادن آب و املاح بدن است.

۲. میگرن و سردردهای شدید

برخی سردردها، به‌ویژه حملات میگرنی، با تهوع و گاهی استفراغ همراه هستند. حساسیت به نور و صدا و تشدید درد با فعالیت نیز ممکن است دیده شود.

اگر سردرد ناگهانی و بسیار شدید باشد یا با ضعف اندام‌ها، اختلال گفتار یا کاهش سطح هوشیاری همراه شود، باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد.

۳. اختلالات گوش داخلی و بیماری حرکت

اختلالات گوش داخلی که در تعادل بدن نقش دارند، ممکن است موجب سرگیجه، تهوع و استفراغ شوند. بیماری حرکت نیز هنگام سفر با خودرو، کشتی یا هواپیما رخ می‌دهد و معمولاً با احساس گیجی و ناراحتی معده همراه است.

۴. عوارض داروها و درمان‌های پزشکی

بعضی داروها می‌توانند دستگاه گوارش را تحریک کنند یا بر مراکز کنترل تهوع در مغز اثر بگذارند. داروهای شیمی‌درمانی و برخی آنتی‌بیوتیک‌ها از نمونه‌های شناخته‌شده هستند. پرتودرمانی نیز ممکن است باعث تهوع و استفراغ شود.

اگر پس از شروع مصرف دارویی دچار این علائم شدید، با پزشک یا داروساز مشورت کنید. داروی تجویزشده را بدون نظر پزشک قطع نکنید.

۵. بارداری و تغییرات هورمونی

تهوع بارداری معمولاً در هفته‌های ابتدایی بارداری بروز می‌کند و ممکن است در ساعات مختلف روز ادامه داشته باشد. تغییرات هورمونی در این دوره در ایجاد علائم نقش دارند.

استرس و اضطراب نیز در بعضی افراد باعث تشدید تهوع می‌شوند. همچنین اختلالات تیروئید و برخی مشکلات متابولیک ممکن است با تهوع همراه باشند.

استفراغ مکرر در بارداری، به‌ویژه زمانی که فرد قادر به نگه‌داشتن مایعات نیست یا وزن کم می‌کند، به ارزیابی پزشکی نیاز دارد.

۶. زخم معده و بیماری‌های گوارشی

زخم معده یا دوازدهه می‌تواند با درد یا سوزش قسمت بالای شکم، سوءهاضمه و گاهی تهوع همراه باشد. عفونت باکتریایی هلیکوباکتر پیلوری و مصرف برخی داروها، از جمله داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، از علت‌های مهم زخم‌های گوارشی هستند.

ریفلاکس معده و برخی اختلالات دیگر دستگاه گوارش نیز ممکن است باعث تهوع شوند.

۷. سنگ کیسه صفرا

سنگ‌های کیسه صفرا ممکن است باعث درد در قسمت بالای سمت راست شکم، به‌ویژه پس از خوردن غذای چرب، شوند. این درد گاهی با تهوع و استفراغ همراه است.

اگر درد شکم با تب، لرز یا زرد شدن پوست و چشم‌ها همراه شود، مراجعه فوری به پزشک ضروری است.

۸. التهاب لوزالمعده یا پانکراتیت

پانکراتیت به التهاب لوزالمعده گفته می‌شود. این بیماری ممکن است درد شدید در قسمت بالای شکم ایجاد کند که به پشت انتشار می‌یابد و با تهوع، استفراغ و گاهی تب همراه است.

درد شدید و مداوم شکم همراه با استفراغ نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

۹. مسمومیت غذایی، الکل و مواد سمی

مصرف غذای آلوده، نوشیدن الکل بیش از حد یا تماس و مصرف برخی مواد سمی می‌تواند موجب تهوع و استفراغ شود. بعضی داروها و مواد دیگر نیز در صورت مصرف نامناسب یا بیش از مقدار مجاز چنین اثری دارند.

اگر احتمال مسمومیت با دارو، مواد شیمیایی یا مواد سمی وجود دارد، فوراً از خدمات اورژانس کمک بگیرید و بدون توصیه متخصص، فرد را وادار به استفراغ نکنید.

برای درمان تهوع و استفراغ چه باید کرد؟

درمان به علت ایجاد علائم بستگی دارد. در موارد خفیف، رعایت چند نکته می‌تواند به کاهش ناراحتی و جلوگیری از کم‌آبی کمک کند.

۱. مایعات را کم‌کم بنوشید

به‌جای نوشیدن حجم زیادی آب در یک نوبت، جرعه‌های کوچک و مکرر بنوشید. اگر استفراغ یا اسهال دارید، محلول خوراکی جبران آب و املاح بدن (ORS) می‌تواند به جایگزینی مایعات و الکترولیت‌های ازدست‌رفته کمک کند.

اگر هر نوع مایعی را بالا می‌آورید یا نشانه‌های کم‌آبی دارید، به‌ویژه در کودکان و سالمندان، باید سریع‌تر ارزیابی پزشکی شوید.

۲. استراحت کنید

فعالیت بدنی ممکن است احساس تهوع را تشدید کند. در محیطی آرام استراحت کنید و در صورت امکان هوای تازه دریافت کنید. اگر پس از غذا خوردن تهوع دارید، بلافاصله دراز نکشید.

۳. غذاهای سبک و کم‌چرب بخورید

وقتی احساس کردید می‌توانید غذا بخورید، با مقدار کم شروع کنید. نان تست، برنج ساده، بیسکویت ساده و غذاهای کم‌چرب ممکن است بهتر تحمل شوند.

از خوردن غذاهای چرب، سرخ‌شده، پرادویه یا وعده‌های حجیم خودداری کنید. لازم نیست خود را مجبور به غذا خوردن کنید؛ در کوتاه‌مدت، تأمین مایعات اهمیت زیادی دارد.

۴. از بوهای محرک دوری کنید

بوی تند غذا، عطرها و محیط‌های نامطبوع ممکن است تهوع را تشدید کنند. در صورت امکان از پخت‌وپز و حضور در محیط‌هایی با بوی شدید غذا پرهیز کنید.

۵. داروهای ضدتهوع را خودسرانه مصرف نکنید

برخی داروها می‌توانند به کاهش تهوع کمک کنند، اما انتخاب آن‌ها به علت علائم، سن، بارداری، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی بستگی دارد. در صورت نیاز، پزشک داروی مناسب را تجویز می‌کند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر تهوع یا استفراغ ادامه‌دار است، مرتب تکرار می‌شود یا با علائم دیگری همراه است، بهتر است علت آن بررسی شود.

علائم هشدار که به رسیدگی فوری نیاز دارند

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، فوراً به اورژانس مراجعه کنید:

• وجود خون در استفراغ یا استفراغی که ظاهری شبیه تفاله قهوه دارد.

• درد شدید یا ناگهانی شکم یا قفسه سینه.

• سردرد ناگهانی و بسیار شدید، سفتی گردن یا اختلال هوشیاری.

• احتمال مسمومیت با دارو یا مواد سمی.

• ناتوانی در نگه‌داشتن مایعات همراه با ضعف شدید، غش یا گیجی.

• کاهش شدید ادرار یا قطع ادرار، به‌ویژه همراه با سرگیجه یا تپش قلب.

در چه شرایط دیگری باید با پزشک مشورت کرد؟

• استفراغ بیش از ۲۴ ساعت ادامه داشته باشد یا مکرر شود.

• نتوانید مایعات را در بدن نگه دارید.

• تشنگی شدید، خشکی دهان، ادرار کم یا تیره و سرگیجه داشته باشید.

• تهوع مرتب تکرار شود یا طی چند روز بهبود پیدا نکند.

• باردار باشید، سالمند باشید یا بیماری زمینه‌ای مهمی داشته باشید و دچار استفراغ مکرر شوید.

کودکان خردسال و سالمندان ممکن است سریع‌تر دچار کم‌آبی شوند؛ بنابراین در این گروه‌ها نباید برای دریافت کمک پزشکی بیش از حد صبر کرد.

درمان پزشکی تهوع و استفراغ چگونه انجام می‌شود؟

پزشک با بررسی مدت و شدت علائم، داروهای مصرفی، سابقه بیماری و نشانه‌های همراه، علت احتمالی را مشخص می‌کند. بسته به شرایط، ممکن است آزمایش خون و ادرار یا بررسی‌های دیگری لازم باشد.

درمان می‌تواند شامل جبران آب و املاح بدن، داروی ضدتهوع یا درمان بیماری زمینه‌ای باشد. در موارد شدید کم‌آبی، ممکن است دریافت مایعات از طریق سرم در مرکز درمانی ضروری شود.

جمع‌بندی

تهوع و استفراغ می‌توانند ناشی از عفونت‌های گوارشی، مسمومیت غذایی، میگرن، بارداری، عوارض دارویی یا بیماری‌های دیگر باشند. استراحت، نوشیدن جرعه‌های کوچک مایعات و مصرف غذاهای سبک در موارد خفیف کمک‌کننده است؛ بااین‌حال، استفراغ خونی، درد شدید، علائم کم‌آبی یا ناتوانی در نگه‌داشتن مایعات را جدی بگیرید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.