تاریخ انتشار:  ۱۴۰۲/۰۲/۲۶  -   تعداد بازدید:  468

---

 

دفع گاز در نوزادان و شیرخواران پدیده‌ای طبیعی است و در بیشتر موارد نشانه بیماری خاصی نیست. بااین‌حال، به‌ویژه برای والدینی که فرزند اول خود را بزرگ می‌کنند، نفخ شکم، آروغ زدن و بی‌قراری نوزاد ممکن است نگران‌کننده باشد.

بسیاری از نوزادان هنگام شیر خوردن یا گریه کردن مقداری هوا می‌بلعند. همچنین دستگاه گوارش آن‌ها هنوز در حال تکامل است و ممکن است گاهی پس از تغذیه دچار نفخ یا ناراحتی شکمی شوند. خوشبختانه با رعایت چند نکته ساده در شیوه تغذیه و مراقبت روزانه، می‌توان به کاهش ناراحتی شیرخوار کمک کرد.

آیا دفع گاز در نوزادان طبیعی است؟

بله. دفع گاز در نوزادان و بزرگسالان طبیعی است و تعداد دفعات آن از فردی به فرد دیگر تفاوت دارد. بنابراین، صرفاً تعداد دفعات دفع گاز نمی‌تواند نشان‌دهنده بیماری باشد.

اگر نوزاد به‌خوبی شیر می‌خورد، وزن‌گیری مناسبی دارد، دفع ادرار و مدفوع او طبیعی است و در بیشتر مواقع آرام به نظر می‌رسد، گاز شکم معمولاً جای نگرانی ندارد.

بااین‌حال، اگر نفخ با گریه طولانی و تسکین‌ناپذیر، استفراغ، تب، اختلال در تغذیه یا سایر علائم غیرعادی همراه باشد، لازم است وضعیت کودک توسط پزشک بررسی شود.

از کجا بفهمیم بی‌قراری نوزاد به دلیل گاز است؟

نوزادی که گاز شکم دارد ممکن است هنگام دفع گاز کمی بی‌قرار شود، پاهای خود را به سمت شکم جمع کند یا صورتش هنگام گریه قرمز شود. اگر پس از دفع گاز آرام شود و دوباره به وضعیت معمول خود برگردد، ممکن است ناراحتی او با تجمع گاز مرتبط باشد.

البته این نشانه‌ها به‌تنهایی علت بی‌قراری را مشخص نمی‌کنند. گرسنگی، خستگی، نیاز به تعویض پوشک، رفلاکس، یبوست و کولیک نیز می‌توانند باعث گریه شیرخوار شوند.

تفاوت گاز شکم و کولیک نوزادی

کولیک معمولاً با دوره‌های طولانی گریه و بی‌قراری در نوزادی همراه است که در سایر جنبه‌ها سالم به نظر می‌رسد. در کولیک، آرام کردن کودک ممکن است دشوار باشد و گریه‌ها اغلب در ساعات مشخصی از روز، به‌ویژه عصرها، بیشتر شوند.

در مقابل، ناراحتی ناشی از گاز ممکن است کوتاه‌مدت باشد و پس از آروغ زدن یا دفع گاز کاهش پیدا کند. بااین‌حال، این دو حالت می‌توانند علائم مشابهی داشته باشند و در صورت تداوم بی‌قراری، ارزیابی پزشک اهمیت دارد.

گاز شکم نوزاد چگونه ایجاد می‌شود؟

گاز شکم شیرخوار معمولاً از دو راه ایجاد می‌شود:

• بلع هوا: نوزاد ممکن است هنگام شیر خوردن، به‌ویژه در صورت نامناسب بودن وضعیت تغذیه یا گریه کردن، هوا ببلعد.

• فعالیت دستگاه گوارش: باکتری‌های روده هنگام تجزیه برخی مواد غذایی گاز تولید می‌کنند. این فرایند بخشی طبیعی از عملکرد دستگاه گوارش است.

در بسیاری از موارد، گاز به‌تنهایی نشانه حساسیت غذایی یا بیماری گوارشی نیست؛ بنابراین، لازم نیست صرفاً به دلیل نفخ، رژیم غذایی مادر یا نوع شیر شیرخوار تغییر کند.

۶ راهکار برای کاهش گاز و نفخ نوزاد

۱. وضعیت مناسب هنگام شیر دادن

هنگام تغذیه، سر و گردن نوزاد را به‌خوبی حمایت کنید و تا حد امکان وضعیت بدن او را طوری قرار دهید که راحت شیر بخورد و کمتر هوا ببلعد.

اگر از شیشه شیر استفاده می‌کنید، مطمئن شوید سرشیشه متناسب با سن کودک است و جریان شیر بیش از حد سریع نیست. هنگام استفاده از شیشه، آن را به شکلی نگه دارید که سرشیشه از شیر پر باشد و کودک هوای کمتری ببلعد.

۲. در صورت نیاز، به نوزاد کمک کنید آروغ بزند

بعضی نوزادان در میانه شیر خوردن و بعضی دیگر پس از پایان تغذیه به آروغ زدن نیاز دارند. اگر کودک هنگام شیر خوردن بی‌قرار شد، می‌توانید برای مدت کوتاهی تغذیه را متوقف کنید و به او کمک کنید آروغ بزند.

برای این کار می‌توانید نوزاد را روی شانه خود قرار دهید یا در حالت نشسته روی پا نگه دارید. در هر حالت، سر و گردن او را حمایت کنید و پشتش را به‌آرامی نوازش یا ضربه‌های ملایم بزنید. از وارد کردن فشار به گلو یا شکم کودک خودداری کنید.

اگر نوزاد آروغ نزد اما راحت است، لازم نیست برای مدت طولانی تلاش کنید. 

۳. پس از تغذیه، کودک را کمی در وضعیت قائم نگه دارید

در صورت تمایل کودک و با حمایت مناسب سر و گردن، می‌توانید پس از شیر خوردن مدتی او را در آغوش و در وضعیت نسبتاً قائم نگه دارید. این کار ممکن است به کاهش ناراحتی برخی شیرخواران کمک کند.

هنگام خواب، همیشه نوزاد را به پشت و روی سطح صاف و سفت بخوابانید؛ حتی اگر نفخ یا رفلاکس دارد. خواباندن روی شکم یا پهلو و استفاده از سطح شیب‌دار برای خواب ایمن نیست.

۴. حرکت دوچرخه با پاهای نوزاد

نوزاد را در حالت بیداری به پشت روی سطحی ایمن بخوابانید. سپس پاهای او را به‌آرامی و بدون فشار، مانند حرکت رکاب زدن دوچرخه، حرکت دهید.

این حرکت ممکن است به خروج گاز و کاهش ناراحتی شکم کمک کند. اگر کودک درد نشان داد، مقاومت کرد یا ناراحت شد، حرکت را متوقف کنید.

۵. ماساژ ملایم شکم

در زمانی که نوزاد آرام است، می‌توانید با دست گرم و فشار بسیار کم، شکم او را به‌آرامی ماساژ دهید. از فشار دادن شکم، ماساژ شدید یا هر حرکتی که موجب درد شود خودداری کنید.

اگر شکم کودک به‌شدت متورم، سفت یا دردناک است، به‌جای ماساژ دادن، برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.

۶. زمان بازی روی شکم در حالت بیداری

زمان بازی روی شکم یا Tummy Time به قرار گرفتن نوزاد روی شکم در زمان بیداری و زیر نظارت مستقیم بزرگسال گفته می‌شود. این فعالیت به تقویت عضلات گردن و بالاتنه و رشد حرکتی کودک کمک می‌کند.

می‌توانید از دوره نوزادی، با زمان‌های کوتاه و متناسب با توانایی کودک شروع کنید. این فعالیت باید فقط هنگام بیداری و با نظارت نزدیک انجام شود و نباید جایگزین وضعیت ایمن خواب، یعنی خوابیدن به پشت، شود. زمان بازی روی شکم ممکن است به برخی نوزادان کمک کند، اما درمان قطعی نفخ یا کولیک نیست. 

آیا تغذیه مادر باعث نفخ شیرخوار می‌شود؟

بسیاری از مادران نگران‌اند که مصرف حبوبات، کلم، لبنیات یا نوشیدنی‌های کافئین‌دار باعث گاز شکم نوزاد شود. بااین‌حال، این مواد غذایی لزوماً در همه شیرخواران موجب نفخ نمی‌شوند و حذف گسترده آن‌ها از رژیم غذایی مادر معمولاً ضروری نیست.

اگر علائم کودک پس از مصرف یک ماده غذایی خاص به‌طور مکرر ایجاد می‌شود یا نشانه‌هایی مانند خون در مدفوع، استفراغ مکرر، اگزما یا اختلال وزن‌گیری وجود دارد، با پزشک مشورت کنید تا احتمال حساسیت غذایی بررسی شود. رژیم حذف مواد غذایی یا تغییر شیرخشک بهتر است فقط با راهنمایی پزشک انجام شود.

همچنین، به نوزاد شیرخوار بدون توصیه پزشک آبمیوه، آب یا داروهای گیاهی ندهید. برای نوزادان، شیر مادر یا شیرخشک مناسب سن باید مطابق توصیه‌های تغذیه‌ای استفاده شود.

چه زمانی نفخ نوزاد نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟

گاز شکم معمولاً مشکل جدی ایجاد نمی‌کند، اما برخی علائم ممکن است نشانه بیماری دیگری باشند. در موارد زیر کودک باید از نظر پزشکی بررسی شود:

• تب: به‌ویژه دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه، که نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

• استفراغ سبز یا استفراغ شدید و جهنده: به‌ویژه اگر تکرار شود.

• وجود خون در مدفوع یا تغییر غیرعادی و پایدار در دفع.

• شکم بسیار متورم، سفت یا دردناک.

• امتناع از شیر خوردن، کاهش واضح ادرار یا نشانه‌های کم‌آبی.

• بی‌حالی، دشواری در بیدار کردن کودک، مشکل تنفسی یا گریه ضعیف و غیرمعمول.

• گریه شدید و تسکین‌ناپذیر یا بی‌قراری مداوم که با روش‌های معمول آرام نمی‌شود.

در صورت بروز علائم شدید، به‌خصوص مشکل تنفسی، بی‌حالی قابل‌توجه، استفراغ سبز یا تب در نوزاد زیر سه ماه، مراجعه فوری به مرکز درمانی ضروری است.

جمع‌بندی

دفع گاز و نفخ در نوزادان شایع است و در بیشتر موارد به بلع هوا یا عملکرد طبیعی دستگاه گوارش مربوط می‌شود. اصلاح وضعیت شیر دادن، کمک ملایم به آروغ زدن، حرکت آرام پاها و ماساژ ملایم شکم می‌تواند به کاهش ناراحتی برخی شیرخواران کمک کند.

بااین‌حال، گاز شکم نباید علت همه گریه‌های نوزاد فرض شود. اگر کودک علائم هشدار دارد، به‌خوبی شیر نمی‌خورد یا بی‌قراری او ادامه‌دار است، ارزیابی پزشک ضروری است.

توجه: این مطلب برای افزایش آگاهی والدین تهیه شده و جایگزین معاینه یا توصیه اختصاصی پزشک اطفال نیست.